Bağımlı Hale Gelirken Beynimizde Neler Oluyor?

Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Beyin fonksiyonları milyarlarca sinir hücresi (nöron) tarafından gerçekleştirilir. Bu fonksiyonların (görme,işitme,konuşma vb.) gerçekleşebilmesi için beyinde özelleşmiş olan belirli bölgeler vardır. Beyindeki “ödüllendirme mekanizması” da benzer şekilde özelleşmiş olup bağımlılığın oluşmasında ortak ve merkezi bir sistem konumundadır. Aktif hale geldiğinde kişiye haz duygusu veren mekanizma bu nedenle “beynin haz merkezi” olarak da isimlendirilir. Ödüllendirme mekanizmasının alanları, beyinde limbik sistem denilen ve vücudun iç düzenlemesi, bellek, öğrenme, duygu, güdüler, cinsel davranışlar, beslenme davranışları gibi pek çok alanında rolü olan sistemin parçalarıdır.

Ödül mekanizmasının çalışma prensibinde önemli olan nokta mutlu olduğumuzda vücudumuza salgılanan dopamin hormonunun etkisidir. Günlük hayatta farklı yollarla (yemek yemek, elde edilen başarılar, cinsel yaşam, sevilen bir müziği dinlemek vb.) defalarca uyarılan “ödül mekanizması”nda doğal olarak kişiyi yükselten, haz alıcı durumlara aracılık eden beynin kendi kendine salgıladığı dopamindir. Bağımlılık yapan maddeler ise bu yükselmelere aracı olan dopamine doğrudan veya dolaylı olarak uyarıcı etki yaparlar. Örneğin kokain ve amfetaminler dopamin salınımını doğrudan uyarır, morfin vb. maddeler ise endorfin salınımına sebep olmaları sonucu dopamin salınımını arttırmada dolaylı etkiye sahip olmuş olur.

Peki doğal olarak bu hormon salgılanıyorsa; kişiler neden dışarıdan bir madde almaya ihtiyaç duyarlar?

Beyin ödül mekanizmasında bağımlılık yapan maddeler aracılığıyla salgılanan dopaminin etkisi, doğal yolla salgılanan dopamine göre daha ani, daha şiddetli ve buna bağlı olarak daha haz verici olur. Böylece doğal olarak salgılanan bu hormona benzeyen ve onunla aynı etkiyi hem de daha yoğun olarak yapan maddeleri dışarıdan kolaylıkla sağlayabilen kişi, ödülünü doğal yollardan kazanmaya gerek duymaz.

Vücudun dışarıdan gelen maddeye karşı oluşturduğu fizyolojik savunma mekanizmaları nedeniyle kişi zaman içerisinde dışarıdan aldığı maddeyle sağladığı haz duygusunu aynı şiddette yaşayamamaya başlar. Bu durumda kişi haz duygusunu aynı şiddette yaşayabilmek için daha fazla ve daha sık dışarıdan madde almaya başlar. Buna tolerans denir. Tolerans başlangıçta bağımlılık yapan maddenin, başlangıçtaki dozda alınıyor olunmasına rağmen haz arttırıcı etkisinin zamanla azalması ve etki süresinin kısalmasıdır.

Bunun sonucunda kişiler, vücuttaki doğal dopaminlerinin artık yetmez hale gelmesinden kaynaklanan belirtilerle yaşamamak için dışarıdan sağlanan dopamini almaya devam ederler ve böylece bağımlı hale gelmiş olurlar.

Dr. Nuşin BİLGİN
Çocuk ve Ergen Psikiyatristi
Aile ve Çift Terapisti